کوروش بزرگ که بنیانگذار سلسله ی هخامنشان است، در طول 21 سال پادشاهی خویش با استفاده از درایت، بشردوستی و شجاعت امپراطوری پهناور ایران را ایجاد نمود. او در تمام جنگ‌های خود، شانه به شانه سربازان می جنگید و از مرگ هراسی نداشت. از ویژگی‌های منحصر به فرد سپاهیان ایران آن بود که پس از تصرف، با مردم به نیکی رفتار می‌کردند و از تجاوز، قتل، غارت و کشتار دوری می‌جستند، عملی که درخور توجه دقیق است.

سقوط بابل:
پس از تصرف لودیه در آسیای صغیر کوروش به سوی بزرگترین دشمن خود یعنی پادشاه بابل متوجه گردید. شهر بابل دارای برجهای مستحکم بود و دژی تسخیر ناپذیر به شمار می‌رفت که در کنار رود بزرگ فرات و نزدیک بغداد کنونی قرارداشت.

پس از آنکه سپاهیان کوروش این شهر را به محاصره خود درآوردند، مهندسان سپاه ایران برای آنکه راهی برای عبور از رود بیابند و به این دژ نفوذناپذیر وارد شوند، به حفر نهری اقدام کردند تا آبهای فرات را منحرف سازد.

دیده‌بان‌های بابل این عمل ایرانیان را با نگاه تمسخر‌آمیز تماشا می‌کردند. تا اینکه در یکی از شبها که اهالی بابل جشنی مذهبی برپا کرده و سرگرم شادی و مست از باده مشغول رقص و پایکوبی در کوچه‌ها بودند، سپاهیان ایران رودخانه را به طرف نهر جدید منحرف کردند و سطح آب فرات پایین آمد و سپاهیان از کف گل‌آلود رودخانه گذشته، داخل شهر بابل شدند و آنرا به تصرف خود درآورده و دولت بابل را برانداختند.

در تورات چنین آمده که در همان شب بالتاسار، پادشاه بابل با مهمانان خود سرگرم باده‌گساری بود و حتی در جام‌های مقدس معبد اورشلیم شراب می‌نوشیدند. به ناگاه در روی دیوارهای تالار خطوطی مشتعل نمایان گردید. نوشته‌ را ترجمه کردند و معلوم شد که سقوط دولت بابل و قتل پادشاه را بیان می‌کند. چند ساعت بعد این پیشگویی صورت پذیرفت.

به محض تسخیر شهر بابل، کوروش کبیر منشور معروف آزادی ملل را صادر فرمود. این عمل او در تاریخ بشریت بی‌سابقه و بی‌نظیر بوده و نام پادشاه بشردوست ایرانی را تا ابد در اذهان جهانیان جاودان ساخت. این منشور را نخستین منشور حقوق بشر جهان می‌دانند که به ظلم و جور پادشاهی بابل پایان داده و مردم را آزادی بخشید. کاری که هرگز در تاریخ تکرار نشد.

در اجرای این منشور، یهودیان که هفتاد سال در اسارت بابل به سر می‌بردند آزاد شده و به وطن خود بازگشتند و معابدشان به دستور کوروش بازسازی و ترمیم شد. این عمل پسندیده در کتاب مقدس تورات ذکر شده است.

کوروش کبیر به مذهب و آداب ملل تحت تسلط خویش احترام می‌گذاشت از اینرو کلیه اقوام او را فرستاده خدا می‌دانستند. عملی که به درستی نشانه‌ی دادگستری و هوشمندی پادشاهی است که توانست با تسخیر قلب‌ها، امپراطوری خود را نه تنها در مرزهای جغرافیایی و تاریخی، بلکه در باورها و ادهان بشریت تا ابد پابرجا ساخت.

متن فرمان آزادیبخش کوروش:
منم کوروش، پادشاه جهان، پادشاه بزرگ، پادشاه مقتدر، پادشاه بابل، پادشاه سرزمین «سومر» و «اکد» و پادشاه چهار گوشه (جهان)، پسر کمبوجیه پادشاه بزرگ، پادشاه «انشان»، نواده ی کوروش پادشاه بزرگ، پادشاه انشان از اعقاب «چیش‌پش» پادشاه بزرگ پادشاه انشان، از دودمان سلطنتی پایان‌ناپذیر که «بعل» و «نبو» سلطنت‌شان را گرامی می‌دارند و اینان برای خشنودی دل خود سلطنت‌شان را خواهانند. وقتی من به وضع خوبی وارد بابل شدم در میان جشن و شادمانی مقر حکومت خود را در کاخ شاهی استوار کردم. مردوک خدای بزرگ سبب شد که سکنه‌ی گشاده دل بابل مرا … کنند. من هر روز به پرستش او همت گماشتم. سپاهیان بیشمار من بدون مزاحمت در میان شهر بابل حرکت کردند. من به هیچ‌کس اجازه نمی‌دادم که سرزمین «سومر» و «اکد» را دچار هراس کند – من نیازمندیهای بابل و همه ی معابدش را درنظر داشتم و در بهبود وضعشان کوشیدم. من یوغ ناپسند مردم بابل … را برداشتم. خانه‌های مخروبه ی آنان را آباد کردم. من به بدبختی‌های آنان پایان بخشیدم. مردوک خدای بزرگ از کردارم خشنود شد و به من، کوروش پادشاه، که او را می‌پرستیدم و به کمبوجیه فرزندم که زاده کمر من است و به تمام سپاهیان من از روی لطف برکت بخشید و، با روحیه نیکو، مقام «الوهیت» شامخ او را بسی تجلیل نمودم. تمام پادشاهانی که در بارگاه‌های خود بر تخت نشسته‌اند در سرتاسر چهارگوشه ی جهان از دریای علیا تا سفلی، کسانی که در … مسکن داشتند، تمام پادشاهان کشور باختر که در خیمه‌ها مسکن داشتند خراج سنگینی برایم آوردند و در بابل بر پایم بوسه زدند. از … تا شهرهای «آشور» و «شوش»، «آکاده»، «اشنونا» و شهرهای «زمبان»، «میورنو» «در» تا ناحیه ی سرزمین «گوتیوم» و شهرهای مقدس ماورای دجله که مدتهای مدیدی معابدشان دستخوش ویرانی بود خدایانی که مسکنشان در میان ایشان بود همه ی اینها را به جای خودشان برگردانده و در منزلگاه پایداری جا دادم.

من همه ی ساکنان آنها را جمع‌آوری کرده و منازلشان را بدانها بازگردادندم. خدای سومر و اکد که «نابونیدس» آنها را به بابل آورده و خدای خدایان را خشمناک ساخته بود، من به خواست مردوک خدای بزرگ با صلح و صفا به جایگاه پسندیده ی خودشان بازگردادندم باشد که تمام خدایانی که من در پرستشگاه‌هایشان مستقر ساخته‌ام روزانه به سود من در پیشگاه بعل و نبومرا دعا کنند تا عمر من دراز شود و باشد که به مردوک بگویند «کوروش پادشاه که ترا گرامی می‌دارد و فرزندش کمبوجیه … بادا».

ترجمه دیگری از لوح منشور آزادي نوع بشر:
اينک که به ياري مزدا ،تاج سلطنت ايران و بابل و کشورهاي جهات چهارگانه را به سر گذاشته ام اعلام ميکنم که تا روزي که زنده هستم و مزدا توفيق سلطنت را به من ميدهد دين و آئين ملت هايي را که من پادشاه آنها هستم محترم خواهم شمرد و نخواهم گذاشت حکام و زير دستان من دين و آئين و رسوم ملت هايي که من پادشاه آنها هستم يا ملت هاي ديگر را مورد تحقير قرار دهند يا به آنها توهين نمايند من از امروز که تاج سلطنت را به من ميدهند هرگز سلطنت خود را بر هيچ ملتي تحميل نخواهم کرد و هر ملت آزاد است که مرا به سلطنت خود قبول کند يا ننمايد و هرگاه نخواهد مرا پادشاه خود بداند من براي سلطنت آن ملت مبادرت به جنگ نخواهم کرد. من تا روزي که پادشاه ايران و بابل و کشوره هاي جهات چهارگانه هستم نخواهم گذاشت که کسي به ديگري ظلم کند و اگر شخصي مظلوم واقع شود من حق وي را از ظالم خواهم گرفت و به او خواهم داد و ستمگر را مجازات خواهم کرد من تا روزي که پادشاه هستم نخواهم گذاشت مال غير منقول يا منقول ديگري را به زور يا به نحو ديگر بدون پرداخت بهاي آن و جلب رضايت صاحب مال تصرف نمايد. من تا روزي که زنده هستم نخواهم گذاشت که شخصي، ديگري را به بيگاري بگيرد و بدون پرداخت مزد وي را به کار وادارد. من امروز اعلام ميکنم که هر کس آزاد است که هر ديني را که ميل دارد بپرستد و در هر نقطه که ميل دارد سکونت کند مشروط بر اينکه در آنجا حق کسي را غصب ننمايد و هر شغل را که ميل دارد پيش بگيرد و مال خود را به هر نحو که مايل است به مصرف برساند مشروط بر اينکه لطمه به حقوق ديگران نزند. من اعلام ميکنم که هر کس مسئول اعمال خود ميباشد و هيچکس را نبايد به مناسبت تقصيري که يکي از خويشاوندانش کرده مجازات کرد و مجازات برادر گناهکار و برعکس به کلي ممنوع است و اگر يک فرد از خانواده يا طايفه اي مرتکب تقصير شود فقط مقصر بايد مجازات گردد نه ديگران. من تا روزي که به ياري مزدا حکومت ميکنم نخواهم گذاشت که مردان و زنان را به عنوان غلام و کنيز بفروشند و حکام و زيردستان من مکلّف هستند که در حوزه حکومت و ماموريت خود مانع از فروش و خريد مردان و زنان بعنوان غلام و کنيز بشوند و رسم بردگي بايد به کلي از جهان برافتد و از مزدا خواهانم که مرا در راه اجراي تعهداتي که نسبت به ملتهاي ايران و بابل و ملتهاي ممالک چهارگانه بر عهده گرفته‌ام موفق گردان

گردآوری: مهرزاد پارس
منابع: مجله بررسی‌های تاریخی شماره مخصوص، از کوروش تا [...]، سایت رسمی حمایت از روز جهانی بزرگداشت کوروش
منبع تصویر: British Museum